Osteoporoza jest chorobą układu kostnego przebiegającą ze zmniejszoną masą kostną , czemu towarzyszy upośledzona mikroarchitektonika tkanki kostnej.
Oba procesy prowadzą do zmniejszonej odporności kości na urazy mechaniczne i zwiększonego ryzyka złamań.

Choroba dotyczy znacznego odsetka populacji, zwłaszcza kobiet w wieku po menopauzie i ludzi w wieku starszym. W grupie wiekowej powyżej 60 r.ż. co czwarta kobieta, a w grupie wiekowej powyżej 70 r.ż. co druga kobieta dotknięta jest chorobą. Należy pamiętać, że osteoporoza to przewlekła, postępująca choroba, która zajmuje istotne miejsce wśród przyczyn zgonów.

Jej powikłania, nierzadko groźne dla życia, to złamania kręgosłupa, szyjki kości udowej, złamania innych kości.

Diagnostyka osteoporozy:

1. Badanie densytometryczne (badanie gęstości tkanki kostnej) jest nowoczesną metodą rozpoznawania tej choroby.
Zgodnie z zaleceniami WHO rozpoznanie może być postawione na podstawie badania metodą DXA (dual X-ray absorptiometry) - dwuenergetycznej wiązki rentgenowskiej. Badanie przeprowadza się najczęściej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa lub szyjce kości udowej. Badanie w innych miejscach może być obarczone dużym błędem. Badanie densytometryczne jest bezpieczne, nieinwazyjne, a dawka promieniowania rtg pochłaniana w czasie badania jest równa ok. 0.005 mSV (stanowi to ok. 1/10 dawki pochłoniętej w czasie zdjęcia rtg klatki piersiowej).
Badanie densytometryczne służy także do monitorowania przebiegu choroby i skuteczności leczenia. W tym celu powtarza się badanie densytometryczne średnio 1 x w roku (nie częściej niż raz na 6-cy)
Densytometria wykorzystująca pojedynczą wiązkę promieniowania rentgenowskiego jest metodą rzadziej stosowaną ze względu na ograniczenia. Badanie to pozwala badać jedynie kości położone powierzchownie i otoczone niewielką ilością tkanek tj. np. kości przedramienia.
2. Zdjęcie rtg – wykonywane często jako pierwsze badanie u osób z dolegliwościami ze strony układu kostnego, nie pozwala na ilościową ocenę gęstości tkanki kostnej. Rozpoznanie osteoporozy na podstawie rtg możliwe jest jedynie po stwierdzeniu typowych deformacji kręgów, które widoczne są przy znacznym ubytku tkanki kostnej tj. ubytku ponad 30% masy kostnej.
   Badania rtg są szczególnie uzasadnione w przypadku podejrzenia złamań kręgów, z których większość przebiega bez istotnych objawów klinicznych.
3. Ilościowa tomografia komputerowa - jest dobrą i wiarygodną metodą badania gęstości tkanki kostnej. Jej ograniczenia to wysoki koszt badania oraz duża dawka promieniowania rtg pochłaniana w czasie badania.
4. Badania ultrasonograficzne – nie służy do rozpoznawania choroby, ale do wyłonienia populacji zagrożonej osteoporozą.
Uzupełnieniem badań densytometrycznych i radiologicznych są badania biochemiczne, które dostarczają informacji o tempie przemian kostnych (tworzeniu i niszczeniu kości) .

Istotnymi markerami tworzenia kości są:

1. aktywność fosfatazy alkalicznej, a zwłaszcza jej frakcji kostnej w surowicy
2. stężenie osteokalcyny w surowicy
3. stężenie fragmentów prokolagenu typu I w surowicy.

Markerami niszczenia kości są:

1. W badaniu moczu:
   - wydalanie hydroksyproliny, pirydynoliny i deoksypirydynoliny w moczu porannym,
   - wydalanie usieciowanych telopeptydów kolagenu typu I
2. W badaniu krwi:
   - stężenie fosfatazy kwaśnej opornej na winian.

Badania biochemiczne nie służą do rozpoznawania choroby, ale odgrywają istotną rolę w monitorowaniu skuteczności leczenia (powinny być oznaczane, o ile istnieje taka możliwość, przed rozpoczęciem leczenia, a następnie regularnie w odstępach kilkumiesięcznych).

Diagnostyka osteoporozy w SCM odbywa się za pomocą aparatów z wykorzystaniem podwójnej wiązki promieniowania rtg (DXA). W uzasadnionych przypadkach wykonujemy także zdjęcia rtg kości.

Leczenie osteoporozy

Celem leczenia osteoporozy jest zapobieganie złamaniom, zmniejszenie bólu (obecny przy złamaniach) i utrzymanie prawidłowej funkcji układu kostno-szkieletowego. Leczenie osteoporozy wymaga cierpliwości pacjenta, gdyż jest długotrwałe. Istnieją jednak metody skuteczne w zahamowaniu postępu choroby.
Leczenie osteoporozy jest postępowaniem kompleksowym i obejmuje stosowanie środków farmakologicznych oraz metody niefarmakologiczne.

Leki stosowane w leczeniu osteoporozy :

1. leki antyresorpcyjne tj. hamujące procesy zanikowe w tkankce kostnej. Do tej grupy należą:
   1. Leki z grupy bisfosfonianów (np. etidronian, alendronian, risendronian), stosowane w leczeniu osteoporozy u kobiet i mężczyzn
   2. Leki z grupy SERM – selektywnych modulatorów receptorów estrogenowych – jedyny zarejestrowany w Polsce to raloksyfen
   3. kalcytonina łososiowa– podawana pozajelitowo lub donosowo, stosowana u osób starszych w powikłanej osteoporozie (ma działanie także przeciwbólowe)
   4. Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) – najlepsze efekty osiąga się po włączeniu leczenia w czasie nie dłuższym niż 5-10 lat po ostatniej miesiączce i jeśli trwa ono dłużej niż pół roku.
2. leki pobudzające tworzenie kości:
   1. sterydy o działaniu anabolicznym – ograniczone zastosowanie ze względu na konieczność ścisłego monitorowania leczenia i możliwe działania uboczne, używane w ciężkiej osteoporozie – np. nandrolon , stanozolol
   2. PTH – parathormon – Forteo (1,34 PTH) dotąd nie jest zarejestrowany w Europie, ale dostępny w USA
   3. Fluorek sodu – lek starej generacji obecnie nie stosowany ze względu na to, że jakkolwiek zwiększa masę kostną, to jednak powoduje tworzenie się wadliwej jej struktury
3. wapń i witamina D3 – wapń odgrywa istotną rolę w prawidłowej mineralizacji tkanki kostnej. Witamina D3 jest niezbędna do jego prawidłwego wchłaniania z przewodu pokarmowego oraz w cewkach nerkowych. Kobiety po menopauzie powinny spożywać 1000 mg wapnia/dobę, a w przypadku rozpoznania osteoporozy nawet 1500 mg wapnia na dobę. W leczeniu osteoporozy stosuje się 400-1000 j.wit. D3/dobę pod kontrolą lekarską.

Zaawansowana osteoporoza wymaga leczenia ortopedycznego, które może polegać na:

1. Tymczasowym zastosowaniu gorsetu Javette’a przy kompresyjnym złamaniu kręgosłupa
2. operacyjnym leczeniu złamania szyjki kości udowej.

Bardzo istotnym elementem uzupełniającym leczenie osteoporozy jest wzmacnianie układu kostno-mięśniowego poprzez regularne ćwiczenia fizyczne. Należy unikać noszenia ciężkich przedmiotów oraz upadków.